Hakkında

01

Biz Kimiz?

Kalkınma ajansları; yerel kalkınma dinamiklerini harekete geçirmeyi, bölgelerin kaynak ve potansiyellerini en iyi şekilde değerlendirmeyi, kalkınmanın ülkenin tamamını dengeli biçimde kapsamasını ve vatandaşların fırsatlara erişiminin mümkün olduğunca eşitlenmesini hedefler. 26 Düzey 2 bölgesinde görev yapan 26 kalkınma ajansı, merkezi ve yerel paydaşlar arasında bir arayüz işlevi üstlenir: ulusal politika ve hedefleri yerelde hayata geçirirken, bölge planlarıyla bölgelerin ulusal kalkınmaya katkısını artırmaya çalışır.

Bölgesel Veri Platformu bu ekosistemin veri bileşenidir. Ülkemizde bölgesel politikanın yürütülmesinden ve kalkınma ajanslarının koordinasyonundan sorumlu Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü tarafından geliştirilen platform; bölgeler arası farkları ve bölgelerin potansiyelini il, ilçe ve bölge düzeyinde, karşılaştırılabilir göstergelerle görünür kılar.

02

İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması

İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS), Avrupa Birliği'nde bölgesel istatistiklerin ortak bir mekânsal çerçevede üretilmesi için geliştirilen NUTS sınıflandırmasının Türkiye'deki karşılığıdır ve 2002'den beri yürürlüktedir. İller Düzey 3 olarak kabul edilir; komşu illerin gruplanmasıyla 26 Düzey 2 ve 12 Düzey 1 bölgesi oluşur. Düzey 2 bölgeleri, bölgesel politikanın temel planlama birimidir ve her birinde bir kalkınma ajansı görev yapar.

Platformdaki veriler bu sınıflandırmaya göre düzenlenmiştir: her gösterge, kaynağın izin verdiği ölçüde il, Düzey 2 ve Düzey 1 bölgeleri için sunulur. Haritada bir bölgenin üzerine gelerek ajansını ve kapsadığı illeri görebilirsiniz.

03

Kent ve Kır Tanımları: Kentleşme Derecesi ve İşlevsel Kentsel Alanlar

İl ve bölge sınırları idari sınırlardır; bir ilin içinde yoğun bir metropol ile seyrek nüfuslu köyler bir arada bulunabilir. Kentleşmeyi ülkeler arasında karşılaştırılabilir biçimde ölçmek için Avrupa Birliği, OECD, Dünya Bankası, FAO, ILO ve BM-Habitat birlikte Kentleşme Derecesi (Degree of Urbanisation, DEGURBA) yöntemini geliştirmiştir. Yöntem 2020'de BM İstatistik Komisyonu tarafından uluslararası karşılaştırmalar için kabul edilmiştir.

DEGURBA idari sınırlar yerine 1 km²'lik nüfus gridini kullanır ve ülkenin tamamını üç sınıfa ayırır:

• Kentler km² başına en az 1.500 kişinin yaşadığı ve toplamda en az 50.000 nüfusa ulaşan bitişik grid hücreleri.
• Kasabalar ve yarı yoğun alanlar km² başına en az 300 kişinin yaşadığı ve toplamda en az 5.000 nüfusa ulaşan alanlar.
• Kırsal alanlar bu eşiklerin altında kalan hücrelerin çoğunlukta olduğu alanlar.

TÜİK bu yöntemi 2022 yılından itibaren Kent-Kır Nüfus İstatistikleri ile uygulamaktadır. Sınıflar TÜİK'te yoğun kent, orta yoğun kent ve kır olarak adlandırılır. 2025 yılında Türkiye nüfusunun %67,5'i yoğun kentte, %15,8'i orta yoğun kentte, %16,8'i kırda yaşamaktadır. Bu oranlar platformda il ve bölge düzeyinde yer alır. Aşağıdaki harita TÜİK'in 2022 sınıflamasında her mahalle ve köyün sınıfını gösterir; bu haritadan hesaplanan yüzölçümü payları il ve ilçe düzeyinde "… Alan Payı" göstergeleri olarak sunulur.

Kentin ekonomik etki alanını ölçmek için OECD ve Avrupa Komisyonu İşlevsel Kentsel Alan (Functional Urban Area, FUA) tanımını kullanır. Bir FUA, DEGURBA'ya göre belirlenen kent ile çalışanlarının en az %15'i bu kente işe gidip gelen çevre yerleşimlerden (işe gidiş alanı) oluşur. FUA'lar il sınırlarını aşabilir; bu yüzden kentlerin nüfus, ekonomi, işgücü ve iklim verileri il verisinden farklı bir resim sunar. OECD, Türkiye'de nüfusu 50.000'in üzerindeki kentlere göre 26 işlevsel kentsel alan tanımlamıştır; 2024 yılında bu alanlarda Türkiye nüfusunun yaklaşık %46'sı yaşamaktadır. Platformdaki "Kentler (OECD)" göstergeleri bu alanlar için sunulur.

04

Bütünleşik Veri Altyapısı ve Gösterge Seti

Platformumuz; başta Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) olmak üzere OECD, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sosyal Güvenlik Kurumu, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu verilerini bütünleşik bir veri tabanında bir araya getirmektedir. Nüfus ve demografiden eğitime, işgücünden ekonomi ve sanayiye, tarımdan sağlık, turizm, enerji, haberleşme, çevre ve dış ticarete uzanan 24 kategoride 900'ü aşkın gösterge; 81 il, 26 Düzey 2 ve 12 Düzey 1 bölgesi için, seçili göstergelerde ise 973 ilçe için izlenebilmektedir.

Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE) sonuçları ve OECD gösterge setleri de bu yapının parçasıdır. OECD'nin bölgesel refah göstergeleri yaşam memnuniyeti, sosyal destek, sağlık ve hava kalitesi gibi boyutlarla gelirin ötesindeki refahı ölçer. İşlevsel kentsel alanlara ilişkin kentsel ısı adası, aşırı sıcak gün sayısı ve kişi başına yeşil alan gibi göstergeler ise kentlerimizin iklim değişikliği karşısındaki durumunu okumaya imkân verir. Kaynaklardan derlenen veriler il ve bölge düzeyleri arasında tutarlılık kontrollerinden geçirilir; yapılan her düzeltme kayıt altına alınır.

05

Platformda Neler Var?

• Ana Sayfaİllerin öne çıkan özellikleri ve Türkiye'nin 26 bölgesinin Avrupa'nın Düzey 2 bölgeleri arasındaki yeri: gelir, ülke içi farklılık, yakınsama, yaş yapısı, nüfus ve kadın istihdamı.
• Analiz MasasıBir göstergeyi il haritasında inceleyin; bölgeler arası fark, coğrafi kümelenme, zaman içindeki değişim, göstergeler arası ilişki ve bir ilin bütün göstergelerdeki konumu veriden hesaplanarak yorumlanır. Bütün göstergeler il, Düzey 2, Düzey 1, OECD kentleri ve Türkiye zaman serisi olarak incelenebilir; haritada bir birime tıklandığında karşılaştırma paneli açılır.
• Veri KataloğuBütün göstergeler yedi üst başlık altında tek listede: kaynağa, bölge düzeyine ve yıla göre süzün, haritada açın ya da CSV olarak indirin.

Bu yapısıyla platformumuz, bölgesel potansiyeli verilerle görünür kılma ve küresel eğilimlerle birlikte okuma vizyonumuzun stratejik bir taşıyıcısıdır.

Kaynaklar: kalkınma ajansları ve İBBS için ka.gov.tr; kentleşme derecesi ve işlevsel kentsel alanlar için OECD, Applying the Degree of Urbanisation (2021) ve TÜİK Kent-Kır Nüfus İstatistikleri.