Kalkınma Okuryazarlığı › 05

Planlamada Veri Kullanımı

Bu başlık, kalkınma ajansı ve kamu uzmanlarının bölge planı, faaliyet raporu ve analiz çalışmalarında veriyi nasıl seçip kullanabileceğine ilişkin uygulamalı rehberlik sunmaktadır. Her yazıda platform verisiyle çalışan bir araç yer almaktadır.

Planlamada Veri Kullanımı · 01

Durum Analizinde Gösterge Seçimi

Kısaca

İyi bir durum analizi çok sayıda göstergeyle değil, doğru seçilmiş göstergelerle yapılır. Her gösterge; sorulan soruyla ilgili, ilgili düzeyde yayımlanan, güncel, düzenli ve karşılaştırılabilir olmalıdır.

Ölçüt	Sorulacak soru
İlgililik	Gösterge, plan önceliğiyle doğrudan ilgili mi; bir sonucu mu, girdiyi mi ölçüyor?
Düzey	İl ve Düzey 2 düzeyinde yayımlanıyor mu? Yalnız bölge düzeyindeyse illere aktarılmamalıdır.
Güncellik	Son yıl, plan döneminin başlangıcına ne kadar yakın?
Süreklilik	Plan dönemi boyunca düzenli yayımlanacak mı? İzleme için yıllık seri gerekir.
Karşılaştırılabilirlik	Türkiye ve diğer bölgelerle aynı tanım ve yöntemle karşılaştırılabiliyor mu?
Yorumlanabilirlik	Değerin artması iyi mi kötü mü, açık mı? Toplam değil oran ya da kişi başı mı?

Gösterge Uygunluk Kontrolü

Platformdaki bir göstergeyi seçin; düzey, güncellik ve süreklilik ölçütlerine göre değerlendirilir

Sık Yapılan Hata

Erişilebilir her göstergeyi analize eklemek. Gösterge sayısı arttıkça mesaj dağılır; aynı olguyu ölçen göstergeler (ör. birbirine çok yakın üç okullaşma oranı) tekrar oluşturur.

Uzman notu

Mantıksal çerçeve. Göstergeler girdi (kaynak), çıktı (doğrudan ürün), sonuç (kısa ve orta vadeli değişim) ve etki (uzun vadeli değişim) olarak sınıflandırılabilir. Bölge planlarında sonuç ve etki göstergeleri öncelikli olmalı; çıktı göstergeleri faaliyet izlemesinde kullanılmalıdır.

Kontrol aracının ölçütleri: il düzeyinde yayımlanma, son yılın içinde bulunulan yıldan en çok iki yıl geride olması ve serinin en az on yıl kapsaması. Bu ölçütler genel bir yol göstericidir; bazı önemli göstergeler (ör. SEGE) düzenli aralıklarla değil, dönemsel olarak yayımlanır.

Kaynak: Platform veri kataloğu

Veri Kataloğu

Planlamada Veri Kullanımı · 02

Karşılaştırma Grubu Seçimi

Kısaca

Bir değerin iyi ya da kötü olduğu, neyle karşılaştırıldığına bağlıdır. Türkiye ortalaması tek başına yeterli değildir; benzer gelişmişlik düzeyindeki iller, aynı bölgedeki iller ve benzer büyüklükteki iller farklı ve çoğu zaman daha anlamlı referanslar sunar.

İl Gösterge

Neden Önemli?

Gelişmişlik düzeyi düşük bir il, Türkiye ortalamasının altında kalırken kendi kademesindeki iller arasında öne çıkabilir. Hedef belirlerken ulaşılabilir bir referans seçmek, hem gerçekçi hedefleri hem de doğru başarı değerlendirmesini sağlar.

Sık Yapılan Hata

Karşılaştırma grubunu, ilin iyi görüneceği şekilde sonradan seçmek. Grup, analizden önce ve gerekçesiyle belirlenmeli; bütün göstergelerde aynı grup kullanılmalıdır.

Uzman notu

Gruplar: SEGE kademesi grubu, ilin en son SEGE çalışmasındaki kademesindeki illerdir. Nüfus grubu, nüfusu seçilen ile en yakın on ildir. Bölge değerleri TÜİK'in Düzey 2 ve Düzey 1 değerleridir. Grup değerlerinde medyan kullanılmıştır.

Daha gelişmiş bir yöntem olarak, birden çok göstergede standartlaştırılmış uzaklığa göre "benzer iller" belirlenebilir (ana sayfadaki il profili bu yöntemi kullanır).

Kaynak: TÜİK, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı; Hesaplama: Platform

İl ve Bölge Profili

Planlamada Veri Kullanımı · 03

Hedef ve İzleme Göstergesi

Kısaca

Bir hedefin gerçekçi olup olmadığı, mevcut eğilimle karşılaştırılarak anlaşılır. "Bu hızla devam edilirse plan dönemi sonunda nereye ulaşılır?" sorusu, hedef belirlemenin başlangıç noktasıdır.

İl Gösterge Eğilim dönemi Hedef yılı Hedef değer

Başlangıçta görünen hedef resmî bir hedef değildir; araç, eğilim projeksiyonu ile Türkiye değerinden büyük olanın %5 fazlasını örnek olarak önerir. Kendi plan hedefinizi kutuya yazabilirsiniz.

İlTürkiyeEğilim projeksiyonuHedef

Neden Önemli?

Mevcut eğilimin altında kalan bir hedef, hiçbir müdahale olmasa da tutturulabilir ve politika etkisini göstermez; eğilimin çok üzerindeki bir hedef ise ulaşılamaz olabilir. Hedefler; başlangıç değeri, hedef değeri, hedef yılı ve veri kaynağıyla birlikte tanımlanmalıdır.

Sık Yapılan Hata

Başlangıç değeri belirtilmeden yalnızca "artırılacaktır" şeklinde hedef koymak; ya da hedef yılında yayımlanmamış olacak bir veriyle izleme planlamak. İl verisi çoğu zaman bir ila iki yıl gecikmeyle yayımlanır.

Uzman notu

Yöntem. Yıllık değişim hızı, seçilen dönemdeki değerlere doğrusal regresyon uygulanarak hesaplanır; bu hız son gözlenen değerden başlayarak hedef yılına uzatılır. Hedefe ulaşma yılı, aynı doğrusal eğilimle hedef değerin aşıldığı ilk yıldır. Bu basit bir eğilim uzatmasıdır; doygunluk (ör. okullaşmada %100 sınırı), politika değişiklikleri ve şoklar hesaba katılmaz.

Kişi başı GSYH cari fiyatlı olduğundan eğilim enflasyonu içerir; hedeflerde endeks (Türkiye=100) ya da reel büyüme oranı kullanılması daha uygundur. Araçta bu nedenle kişi başı GSYH endeksi yer almaktadır.

Hedef tablosu önerisi: Gösterge · Birim · Kaynak · Başlangıç yılı ve değeri · Ara hedef · Dönem sonu hedefi · Türkiye ve karşılaştırma grubu değeri · Güncelleme sıklığı.

Kaynak: TÜİK, MEB, Sağlık Bakanlığı; Hesaplama: Platform

Planlamada Veri Kullanımı · 04

Veri Yoksa: Vekil Göstergeler

Kısaca

Her soru için doğrudan bir gösterge yayımlanmaz. Bu durumda olguyla güçlü biçimde ilişkili, düzenli yayımlanan başka bir gösterge vekil olarak kullanılabilir; ancak vekilin neyi ölçüp neyi ölçmediği açıkça belirtilmelidir.

İhtiyaç	Doğrudan veri durumu	Platformdaki olası vekiller	Dikkat
İl düzeyinde hanehalkı geliri	Gelir ve yoksulluk Düzey 2 düzeyinde yayımlanır	Kişi başı GSYH, kişi başı mevduat, SEGE	GSYH üretim yerini, mevduat şube yerini yansıtır
İl düzeyinde istihdam	İşgücü istatistikleri Düzey 2 düzeyindedir	SGK kayıtlı sigortalı sayıları, sektörel istihdam payları	Kayıt dışı istihdamı kapsamaz
İlçe düzeyinde gelişmişlik	İlçe GSYH'si yayımlanmaz	İlçe SEGE, sosyoekonomik seviye (SES) skoru, eğitim durumu	Dönemsel yayımlanır; yıllık izleme için uygun değildir
Yenilikçilik	Ar-Ge harcaması il düzeyinde sınırlıdır	Ar-Ge göstergeleri (Düzey 2), PCT patent başvuruları (OECD), yükseköğretim mezunu oranı	Patent, yenilikçiliğin yalnızca bir boyutudur
Kentleşme	İdari "il ve ilçe merkezi" tanımı büyükşehir düzenlemesinden etkilenmiştir	Kent–kır sınıflaması (yoğun kent, orta yoğun kent, kır)	2022 öncesi için seri yoktur
Erişilebilirlik	Hizmetlere erişim süresi yayımlanmaz	Bin kişiye hekim, yatak, okul öncesi okullaşma, genişbant aboneliği	Kapasiteyi gösterir; fiili erişimi değil

Sık Yapılan Hata

Düzey 2 değerini bölgedeki her ilin değeri gibi kullanmak ya da il değerlerinin basit ortalamasıyla bölge değeri üretmek. Bölge değeri, toplanabilir göstergelerde illerin toplamı, oranlarda pay ve paydanın ayrı ayrı toplanmasıyla hesaplanmalıdır.

Uzman notu

Vekil seçerken: Olguyla teorik bağlantı kurulmalı; mümkünse vekil ile doğrudan göstergenin yayımlandığı düzeyde (ör. Düzey 2) korelasyonu kontrol edilmeli; vekil raporda açıkça "yaklaşık gösterge" olarak adlandırılmalıdır.

Küçük alan tahmini. İstatistik kurumları, bölge düzeyindeki anket verisini il düzeyindeki idari kayıtlarla birleştiren küçük alan tahmin yöntemleri kullanabilir. Bu tür tahminler resmî istatistik olarak yayımlanmadıkça plan hedeflerinde kullanılmamalıdır.

Kaynak: Platform veri kataloğu

Veri Kataloğu