Kalkınma Okuryazarlığı › 02

Ölçme ve Yöntem

Gelişmişlik ve eşitsizlik doğrudan gözlenemez; göstergelerden türetilen endekslerle ölçülür. Bu başlıkta bölgesel analizde en sık kullanılan ölçülerin nasıl hesaplandığı, neyi gösterdiği ve neyi göstermediği anlatılmaktadır.

Ölçme ve Yöntem · 01

Bileşik Endeks Nasıl Kurulur: SEGE Örneği

Kısaca

Gelişmişlik tek bir göstergeyle ölçülemez. Bileşik endeks; ekonomi, eğitim, sağlık gibi alanlardan seçilen çok sayıda göstergeyi ortak bir ölçeğe çevirip birleştirerek tek bir değer üretir. Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE) Türkiye'de bu yaklaşımın en bilinen örneğidir.

  1. Kavramı tanımlamak ve alanları belirlemek
  2. Her alan için gösterge seçmek
  3. Göstergeleri ortak ölçeğe çevirmek (standartlaştırma)
  4. Ağırlıkları belirlemek ve birleştirmek
  5. Sıralamak, kademelere ayırmak, sağlamlığını sınamak

SEGE Endeks Değerleri ve Kademeler

Her nokta bir ildir; renk, ilin gelişmişlik kademesini gösterir

Kendi Endeksinizi Kurun

Göstergeleri seçin; eşit ağırlıklı, standartlaştırılmış bir endeks hesaplanır ve SEGE sıralamasıyla karşılaştırılır

Neden Önemli?

SEGE sonuçları; yatırım teşvik bölgelerinin belirlenmesi, kamu kaynaklarının dağıtımı ve bölge planlarında öncelik tespiti gibi kararlarda başvurulan bir kaynaktır. Bu nedenle endeksin hangi göstergelerden oluştuğunu ve sıralamanın gösterge seçimine ne kadar duyarlı olduğunu bilmek, sonuçların doğru kullanılması için gereklidir. Yukarıdaki uygulamada farklı gösterge setleriyle sıralamanın nasıl değiştiği görülebilir.

Sık Yapılan Hata

Farklı yıllardaki SEGE çalışmalarında illerin sıra değişimini doğrudan "gelişme" ya da "gerileme" olarak yorumlamak. Çalışmalar arasında gösterge seti, yöntem ve il sayısı değiştiğinden sıra değişiminin bir kısmı yöntem farkından kaynaklanır. Ayrıca sıralama göreli bir ölçüdür: bir ilin sırasının düşmesi, mutlak olarak gerilediği anlamına gelmez.

Uzman notu

Standartlaştırma. Göstergeler farklı birimlerde olduğundan (TL, yüzde, binde) önce ortak ölçeğe çevrilir. En sık kullanılan yöntem z-puanıdır: (değer − ortalama) / standart sapma. Alternatif olarak en küçük–en büyük ölçeklemesi (0–1 aralığı) kullanılır; Beşeri Kalkınma Endeksi bu yöntemi uygular.

Yön. "Düşük iyi" göstergelerin (bebek ölüm hızı, işsizlik oranı) işareti ters çevrilir.

Ağırlıklandırma. SEGE çalışmalarında ağırlıklar temel bileşenler analiziyle, yani göstergeler arasındaki ortak değişimden istatistiksel olarak türetilir. Uygulamadaki eşit ağırlıklandırma basit ve şeffaftır; ancak birbiriyle yüksek korelasyonlu göstergeler aynı boyutu fazla temsil edebilir.

Sağlamlık sınaması. Gösterge çıkarıp ekleyerek, ağırlıkları değiştirerek sıralamanın ne kadar değiştiğine bakılır. Sıralamanın orta kısmındaki iller arasındaki farklar genellikle küçüktür; birkaç sıralık fark istatistiksel olarak anlamlı olmayabilir. Bu nedenle kademe bilgisi tek tek sıralardan daha güvenilirdir.

Kendi endeksinizi kurun uygulamasında göstergelerin en son yıl değerleri kullanılır; kişi başı GSYH'nin logaritması alınır, bebek ölüm hızının işareti ters çevrilir. Uyum ölçüsü Spearman sıra korelasyonudur.

Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı SEGE Çalışmaları, TÜİK; Hesaplama: Platform

SEGE Değişimini Ana Sayfada İnceleyin

Ölçme ve Yöntem · 02

Beşeri Kalkınma Endeksi

Kısaca

Beşeri Kalkınma Endeksi, kalkınmayı yalnızca gelirle değil; uzun ve sağlıklı yaşam, eğitim ve gelir olmak üzere üç boyutla ölçer. Endeks 0 ile 1 arasında değer alır; 1'e yaklaştıkça beşeri kalkınma düzeyi yükselir.

81 ilin aralığıSeçilen ilTürkiye

Neden Önemli?

Gelir düzeyi benzer iki il, eğitim ve sağlık göstergelerinde birbirinden belirgin biçimde ayrışabilir. Alt endeksler, bir ilin hangi boyutta geride kaldığını gösterdiği için bölge planlarında öncelik alanlarının belirlenmesine yardımcı olur. Örneğin gelir alt endeksi görece iyi, eğitim alt endeksi zayıf olan bir ilde eğitim yatırımları öne çıkar.

Sık Yapılan Hata

İl endeks değerlerini UNDP'nin ülke sıralamalarıyla doğrudan karşılaştırmak. İl düzeyindeki hesaplamada kullanılan göstergeler ve sınır değerler ülke endeksinden farklı olabilir; karşılaştırma yalnızca aynı çalışmanın içinde anlamlıdır.

Uzman notu

Hesaplama. Her boyut önce en küçük ve en büyük sınır değerlerine göre 0–1 aralığına ölçeklenir: (değer − alt sınır) / (üst sınır − alt sınır). Gelir boyutunda logaritma kullanılır; böylece gelirin artan düzeylerinde her ek liranın katkısı azalır. Endeks, üç alt endeksin geometrik ortalamasıdır:

BKE = (Iyaşam × Ieğitim × Igelir)1/3

Neden geometrik ortalama? Aritmetik ortalamada bir boyuttaki zayıflık diğer boyuttaki güçlülükle tamamen telafi edilebilir. Geometrik ortalama bu telafiyi sınırlar; boyutlar arasında dengesizlik olan iller daha düşük değer alır. Seçilen ilin aritmetik ve geometrik ortalama değerleri yukarıdaki cümlede verilmiştir.

Kaynak ve kapsam. İl düzeyindeki endeks TÜİK tarafından hesaplanmaktadır; kullanılan göstergelerin ayrıntısı TÜİK'in yöntem notunda yer alır. Seri 2018 yılından itibaren mevcuttur.

Kaynak: TÜİK İl Bazında Beşeri Kalkınma Endeksi; Hesaplama: Platform

Analiz Masası'nda İnceleyin

Ölçme ve Yöntem · 03

Gini Katsayısı

Kısaca

Gini katsayısı, gelirin ne kadar eşitsiz dağıldığını 0 ile 1 arasında bir sayıyla gösterir. Herkes aynı gelire sahip olsaydı katsayı 0, bütün gelir tek bir kişide toplansaydı 1 olurdu. Aynı yöntem kişiler arasında da iller arasında da uygulanabilir; ancak iki sonuç farklı şeyleri ölçer.

İller Arası GSYH Dağılımı: Lorenz Eğrisi

İller kişi başı GSYH'ye göre küçükten büyüğe sıralanmıştır

Hanehalkı Gelirinde Gini Katsayısı, Düzey 2

Bölge içinde kişiler arasındaki gelir eşitsizliği

Neden Önemli?

Bölgesel analizde iki farklı Gini katsayısı karşımıza çıkar. Soldaki grafik, illerin ortalamaları arasındaki farkı (bölgeler arası eşitsizlik) gösterir. Sağdaki grafik ise TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmasından hesaplanan, her bölgenin kendi içinde kişiler arasındaki gelir eşitsizliğidir. Bir bölge, Türkiye ortalamasına yakın gelire sahipken kendi içinde çok eşitsiz olabilir; iki ölçü birbirini tamamlar.

Sık Yapılan Hata

İller arası hesaplanan Gini katsayısını, hanehalkı gelirine dayalı resmî Gini katsayısıyla karşılaştırmak. İl ortalamaları kişiler arasındaki farkları gizlediğinden, iller arası katsayı her zaman çok daha düşük çıkar.

Uzman notu

Lorenz eğrisi ve Gini. Yatay eksende nüfusun birikimli payı, dikey eksende gelirin birikimli payı yer alır. Tam eşitlikte eğri köşegen üzerindedir. Gini katsayısı, köşegen ile eğri arasındaki alanın köşegenin altındaki toplam alana oranıdır:

G = 1 − Σk (Xk − Xk−1) (Yk + Yk−1)

Gini ve Theil. Gini katsayısı dağılımın ortasındaki değişimlere, Theil endeksi ise uçlardaki değişimlere daha duyarlıdır. Gini, gruplar arası ve grup içi bileşenlere tam olarak ayrıştırılamaz; bu nedenle bölgesel ayrıştırmada Theil endeksi tercih edilir.

Örneklem. Hanehalkı geliri Gini katsayısı örneklem araştırmasına dayanır; Düzey 2 düzeyinde örneklem hatası vardır. Bölgeler arasındaki küçük farklar ve yıllık küçük değişimler istatistiksel olarak anlamlı olmayabilir.

Kaynak: TÜİK Bölgesel Hesaplar, ADNKS, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması; Hesaplama: Platform

Analiz Masası'nda İnceleyin

Ölçme ve Yöntem · 04

Theil Endeksi

Kısaca

Theil endeksi, gelirin birimler arasında ne kadar eşitsiz dağıldığını tek bir sayıyla özetler. Bütün iller aynı kişi başı gelire sahip olsaydı endeks sıfır olurdu; değer büyüdükçe iller arasındaki fark artar. En önemli özelliği, toplam eşitsizliği bölgeler arası ve bölgeler içi olarak ikiye ayırabilmesidir.

İller Arası Kişi Başı GSYH Eşitsizliği ve Bileşenleri

Theil endeksi, nüfus ağırlıklı · bir yılın üzerine gelin

Düzey 1 bölgeleri arasıDüzey 1 bölgeleri içi

Düzey 1 Bölgelerinin İçindeki Eşitsizlik

Neden Önemli?

Bölgesel politikada iki ayrı soru vardır: Bölgeler birbirinden ne kadar farklı ve bölgelerin kendi içinde ne kadar fark var? Theil endeksi bu iki soruyu aynı hesapta cevaplar. Bölgeler arası payın yüksek olması, bölgeler arası dengeyi gözeten politikaların önemini gösterir. Bölge içi payın yüksek olması ise farkın bölge merkezleri ile çevre iller arasında yoğunlaştığına işaret eder; bu durum bölge planlarında il düzeyinde farklılaştırılmış önlemleri gerektirir.

Sık Yapılan Hata

Farklı coğrafi düzeylerde hesaplanmış Theil değerlerini karşılaştırmak. İl düzeyinde hesaplanan endeks, Düzey 2 düzeyinde hesaplanandan her zaman daha yüksektir; çünkü il verisi, bölge ortalamalarının gizlediği farkları da içerir.

Uzman notu

Hesaplama. Nüfus ağırlıklı Theil endeksi (OECD, Regions and Cities at a Glance, Tablo 2.2 yöntemi):

T = Σi si · ln( si / pi )

si ilin Türkiye GSYH'si içindeki payı, pi Türkiye nüfusu içindeki payıdır. Bir ilin GSYH payı nüfus payına eşitse katkısı sıfırdır.

Ayrıştırma. İller Düzey 1 bölgelerine gruplandığında endeks iki bileşene ayrılır:

T = Tarası + Σg Sg · Tg

Tarası bölgeler tek birer birim sayıldığında hesaplanan endeks, Tg g bölgesinin kendi içindeki endeksi, Sg ise o bölgenin GSYH payıdır.

  • Tek ilden oluşan İstanbul (TR1) bölgesinin iç eşitsizliği tanım gereği sıfırdır.
  • Endeksin mutlak değeri tek başına yorumlanmaz; zaman içindeki değişimi ve bileşenlerin payı anlamlıdır.
  • Kişi başı GSYH üretim yerine göre hesaplandığından endeks, hanehalkı geliri eşitsizliğini değil üretimin mekânsal dağılımını ölçer.

Kaynak: TÜİK Bölgesel Hesaplar; Hesaplama: Platform

Analiz Masası'nda İnceleyin

Ölçme ve Yöntem · 05

Endeks (Türkiye=100), Medyan ve Ortalama

Kısaca

"Ortalama il" ile "Türkiye ortalaması" aynı şey değildir. Türkiye değeri büyük illerin ağırlığını taşır; illerin basit ortalaması ve medyanı ise her ile eşit ağırlık verir. Endeks (Türkiye=100), bir ilin değerini Türkiye değerine göre okumayı kolaylaştırır.

Türkiye değeri (=100)İllerin basit ortalamasıİllerin medyanı

Neden Önemli?

Kişi başı GSYH gibi göstergelerde Türkiye değeri, yüksek değerli ve kalabalık birkaç ilin etkisiyle illerin çoğunun üzerinde yer alır. Bu nedenle "Türkiye ortalamasının altındaki iller" ifadesi, illerin büyük çoğunluğunu kapsayabilir. Planlama ve izleme çalışmalarında hangi referans değerin kullanıldığı açıkça belirtilmelidir.

  • Türkiye değeri: Ülke toplamından hesaplanır; nüfus ağırlıklıdır. Ülkenin genel düzeyini gösterir.
  • İllerin basit ortalaması: Her il eşit ağırlıktadır; uç değerlerden etkilenir.
  • Medyan: İller sıralandığında ortadaki ilin değeridir; uç değerlerden etkilenmez, "tipik ili" temsil eder.
Sık Yapılan Hata

Bir ilin "ortalamanın altında" olduğunu söylerken hangi ortalamanın kastedildiğini belirtmemek; ya da ortalaması alınamayacak değerlerin (oranların, kişi başı değerlerin) basit ortalamasını Türkiye değeri gibi sunmak.

Uzman notu

Endeks hesabı. Endeks = (il değeri / Türkiye değeri) × 100. 120, ilin Türkiye değerinin %20 üzerinde; 80, %20 altında olduğunu gösterir. Endeksler arasındaki farklar yüzde puan değil, endeks puanı olarak ifade edilir.

Oranların ortalaması. Bölge ya da Türkiye düzeyinde oran hesaplanırken il oranlarının basit ortalaması değil, pay ve paydanın ayrı ayrı toplanıp bölünmesi esas alınmalıdır. Kişi başı GSYH'de bölge değeri, bölge GSYH'sinin bölge nüfusuna oranıdır.

Çarpık dağılımlar. Gelir, mevduat ve ihracat gibi göstergeler sağa çarpıktır (az sayıda çok yüksek değer). Bu tür göstergelerde medyan ve logaritmik ölçek daha bilgilendiricidir.

Kaynak: TÜİK; Hesaplama: Platform

Analiz Masası'nda İnceleyin